logo
logo

Portret Stanisława Moniuszki autorstwa Tytusa Maleszewskiego w Muzeum Narodowym w Warszawie Zdjęcie: / Domena publiczna

Twórca polskiej opery

Sobota, 4 czerwca 2022 (12:17)

150 lat temu, 4 czerwca 1872 r., zmarł Stanisław Moniuszko. Pogrzeb kompozytora, w którego twórczości dominowała tematyka narodowa, stał się patriotyczną manifestacją, w której udział wzięło kilkadziesiąt tysięcy osób.

Stanisław Moniuszko urodził się 5 maja 1819 r. w majątku Ubiel koło Mińska, w polskiej rodzinie szlacheckiej o patriotycznych tradycjach, jego ojciec Czesław uczestniczył w kampanii napoleońskiej. To właśnie w Ubielu jako dziecko zetknął się ze sztuką sceniczną. Brał udział w amatorskich przedstawieniach.

Wpływ tego widać w jego wczesnych utworach dramatycznych, m.in. „Nocleg w Apeninach”, „Ideał”, „Loteria”. „Nawiązywał w nich do uprawianych w Polsce od końca XVIII wieku wodewilów, komediooper i sing-spielu, w których muzyka ograniczała się w zasadzie do uwertury oraz kilku ustępów solowych i chóralnych” – napisała Małgorzata Kowalska, autorka „ABC historii muzyki”.

Do historii Moniuszko przeszedł jako ojciec polskiej opery narodowej. Do oper narodowych zaliczane są „Straszny dwór”, „Hrabina”, „Verbum nobile” (Szlacheckie słowo) oraz „Flis”. Jego dojrzałą twórczość operową o tematyce narodowej otwiera „Halka” do libretta Włodzimierza Wolskiego, skomponowana w latach 1846-1847. Pierwszy raz została wystawiona w Wilnie w 1848 r., dopatrywano się wówczas w niej nawiązań do buntów chłopów, które nie mogły być pokazane w tym dziele wprost ze względu na cenzurę. 10 lat później kompozytor zaprezentował dłuższą, bo czteroaktową, wersję „Halki” w Warszawie, dodał m.in. poloneza, tańce góralskie i najsłynniejsze arie, Jontka – „Szumią jodły na gór szczycie” i Halki – „Gdybym rannym słonkiem”. Dopiero ta wersja, którą pokazał 1 stycznia 1858 r. w Teatrze Wielkim, przyniosła mu wielki sukces.

Wystawienie czteroaktowej wersji „Halki” zostało docenione przez dyrektora teatrów rządowych. Moniuszko otrzymał nominację na stanowisko dyrygenta i dyrektora opery w warszawskim Teatrze Wielkim. Pozwoliło mu to na coroczne wystawianie premier swoich dzieł. W 1858 r. przygotował „Flisa”, w 1860 wystawił „Hrabinę”, a w 1861 r. „Verbum nobile”.

W 1865 r. odbyła się premiera „Strasznego dworu”. Na stronie Teatru Wielkiego-Opery Narodowej czytamy, że „coraz bardziej gęstniejąca atmosfera przed wybuchem Powstania Styczniowego w Warszawie opóźniła premierę kolejnej opery”, z kolei zdaniem Małgorzaty Kowalskiej, autorki „ABC historii muzyki”, czteroaktowa opera „Straszny dwór” była bezpośrednią reakcją na wypadki Powstania Styczniowego w 1863 r. „Moniuszko zarzucił w niej ideę dramatu na scenie na rzecz dzieła »ku pokrzepieniu serc«”. W przedstawianiu szczegółów obyczajowych istnieje wiele analogii pomiędzy »Strasznym dworem« a »Panem Tadeuszem« Mickiewicza. W jej opinii w operze „Straszny dwór” „najsilniej zaznaczył się akcent patriotyczny — idea gotowości do walki i do poniesienia ofiar w obronie Ojczyzny”.

 Inne znane dzieła Moniuszki to cztery „Litanie ostrobramskie” (1843-1855), „Widma” (do tekstu II części „Dziadów” Adama Mickiewicza) (ok. 1852), „Sonety krymskie” (do tekstu wybranych 8 sonetów Mickiewicza) (1867), Uwertura „Bajka” (1848).

Stanisław Moniuszko zmarł w Warszawie 4 czerwca 1872 r. na atak serca. Pochowany został na cmentarzu Powązkowskim. Jego pogrzeb stał się manifestacją narodową. Msza św. żałobna odbyła się 7 czerwca w kościele Świętego Krzyża. Po Mszy św. trumnę niósł prezes dyrekcji warszawskich teatrów rządowych Sergiusz Muchanow, a następnie pracownicy teatru. Żałobnicy szli Krakowskim Przedmieściem i ulicą Senatorską, przed gmachem Teatru Wielkiego wykonano marsz żałobny z wplecionymi motywami z „Halki”. Później trumnę niesiono ulicami Bielańską i Nalewki na cmentarz. Tam przemawiał pisarz i przyjaciel Moniuszki – Jan Chęciński, autor m.in. libretta do „Strasznego dworu”.

Trwający cztery godziny przemarsz zgromadził ok. 80 tys. Polaków.

JG, PAP

NaszDziennik.pl