logo

Dwa duże teleskopy dołączą do obserwatorium promieniowania gamma na półkuli południowej

Niedziela, 22 listopada 2026 (11:32)
Aktualizacja: Niedziela, 22 listopada 2026 (11:43)

Wielkie obserwatorium gamma będzie jeszcze potężniejsze, niż planowano. Południowa część Cherenkov Telescope Array Observatory (CTAO) dostanie dwa dodatkowe duże teleskopy – informuje Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO).

Cherenkov Telescope Array Observatory (CTAO) to międzynarodowy projekt, którego celem jest budowa naziemnego obserwatorium promieniowania gamma
nowej generacji. CTAO ma posiadać teleskopy w dwóch miejscach: CTA-North na wyspie La Palma w Hiszpanii
oraz CTA-South na Pustyni Atakama w Chile. W tym drugim miejscu gospodarzem dla teleskopów jest Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO),
ponieważ staną one na terenach należących do ESO.

Jak dotąd duże teleskopy planowano w północnym obserwatorium CTAO, a w południowym jedynie średnie
i małe. Jednak w nowej „Konfiguracji Beta” południowe obserwatorium otrzyma dwa swoje własne duże teleskopy. Łącznie będzie mieć więc 53 teleskopy. W nowej konfiguracji czułość południowego obserwatorium zwiększy się dwukrotnie w zakresie od 50 do 80 GeV, a o około jedną czwartą – w zakresie od 20 GeV do 300 TeV.

Teleskopy w obserwatorium CTAO dzielą się na trzy rodzaje: duże Large-Sized Telescope (LST), średnie Medium-Sized Telescope (MST) i małe Small Size Telescope (SMT). Małe teleskopy służą do detekcji promieniowania o wyższych energii, a duże teleskopy
do promieniowania o niższych energiach. Średnice teleskopów to odpowiednio 45 metrów, 27 metrów
i 9 metrów.

Jednak nie obserwują one promieniowania gamma bezpośrednio, gdyż ziemska atmosfera chroni nas
przed jego przedostawaniem się ku powierzchni Ziemi.
Są w zasadzie teleskopami optycznymi, wyposażonymi
w niezwykle szybkie kamery, przeznaczonymi do obserwacji krótkich błysków światła generowanych,
gdy promieniowanie gamma trafia w ziemską atmosferę, tzw. promieniowania Czerenkowa.

Obecnie trwa budowa CTA-South. Ukończono kluczowe prace przygotowawcze, w tym 17 kilometrów dróg
i fundamenty dla małych i średnich teleskopów. Do końca roku powinny powstać fundamenty dla dużych teleskopów.

W 2025 roku obserwatorium CTAO uzyskało status konsorcjum na rzecz europejskiej infrastruktury badawczej (ang. European Research Infrastructure Concortium,
w skrócie ERIC), przyznany przez Komisję Europejską.
Jest to forma organizacyjno-prawna dla struktury naukowej o znaczeniu europejskim.

W CTAO zaangażowanych jest 1500 naukowców
i inżynierów ze 150 instytucji w 25 krajach. Pełnoprawnymi członkami konsorcjum jest 10 krajów europejskich oraz Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO). Polska bierze udział w projekcie na dwa sposoby. Bezpośrednio jako kraj członkowski, a także pośrednio, poprzez ESO, którego również jest członkiem.

APW, PAP