W przeddzień rocznicy wyzwolenia Łodzi spod okupacji niemieckiej przedstawiciele władz państwowych i samorządowych, instytucji pamięci oraz łodzianie złożyli kwiaty przed pomnikiem Pękniętego Serca, upamiętniającym więźniów jedynego w Europie koncentracyjnego obozu pracy przeznaczonego dla najmłodszych.
– To bardzo ważna rocznica i jednocześnie bardzo smutna. Dla tych dzieci koniec wojny nie oznaczał powrotu do szczęśliwych domów. One często nie miały rodziców, nie miał kto się o nie upomnieć; czasem byli to jacyś krewni, czasem przygarniali je obcy ludzie. Warto pamiętać o tej historii, ponieważ to jest historia okrucieństwa, które spada na najmłodszych. To zawsze porusza serca, a przecież wciąż widzimy, jak ta historia powraca, jak dzieje się na naszych oczach. W różnych konfliktach dzieci są zawsze tymi najbardziej bezbronnymi ofiarami – powiedziała dyrektor Muzeum Dzieci Polskich dr Sylwia Wielichowska.
Wielichowska podkreśliła, że trudno współcześnie wyobrazić sobie, w jak złych warunkach przetrzymywane były dzieci w obozie przy Przemysłowej, jak okrutne były realia funkcjonowania tego miejsca.
– Powiedzieć, że dzieci przebywały w złych warunkach, to jest nic nie powiedzieć tak naprawdę. Dzisiaj stoimy tu w kurtkach i marzniemy, a te dzieci miały tylko lekkie ubrania i musiały znosić mrozy -20 st. Cierpiały głód, były zmuszane do ciężkiej pracy, każdego dnia spotykały się z przemocą fizyczną i psychiczną – dodała.
Tegorocznym obchodom towarzyszyło otwarcie najnowszej wystawy plenerowej przygotowanej przez zespół kuratorski Muzeum Dzieci Polskich „Obozowe dziewczęta. Małoletnie więźniarki obozu dla polskich dzieci”.
– Przeżycia nastolatek – przymusowych więźniarek obozu dla polskich dzieci przy ul. Przemysłowej w Łodzi – poznajemy dzięki ich własnym relacjom. Choć zostały spisane po latach od zakończenia wojny, pozostają wstrząsającymi świadectwami obozowego naznaczenia: wyzysku ekonomicznego, głodu oraz ciągłej presji psychicznej i fizycznego bólu. Wspomnienia młodych dziewcząt, zestawione z fotografiami przedstawiającymi sceny z życia obozowego, ukazują zarówno rzeczywiste, jak i wyobrażone przez nazistów realia obozu. Choć zdjęcia wykonane zostały przez oprawców, pragnących ukazać to miejsce izolacji w jak najlepszym świetle, przebija przez nie uwikłanie młodych dziewcząt w skomplikowaną rzeczywistość obozową – wyjaśnił autor ekspozycji Andrzej Grzegorczyk.
Obóz założony przez niemieckiego okupanta dla polskich dzieci i młodzieży przy ul. Przemysłowej istniał w latach 1942-1945 na wydzielonym terenie Litzmannstadt Getto. Według szacunków przeszło przez niego 2-3 tys. dzieci w wieku do lat 16 z terenów okupowanej przez Niemców Polski. Trafiały tu dzieci z sierocińców bądź bezdomne, a także te, których rodzice przebywali w więzieniach lub w obozach oraz oskarżone np. o drobne kradzieże czy nielegalny handel.
W obozie dzieci ciężko pracowały po kilkanaście godzin. Chłopcy najczęściej zajmowali się prostowaniem igieł tkackich czy wyplataniem mat z wikliny. Natomiast dziewczęta angażowano np. do prac krawieckich. Część dzieci nie przeżyła pobytu w obozie. Przyczyną ich śmierci były głodowe racje żywnościowe, praca ponad siły, fatalne warunki sanitarne i brutalne traktowanie młodocianych więźniów.
Do tej pory z imienia i nazwiska udało się zidentyfikować 77 ofiar obozu przy ul. Przemysłowej. Ustalono je na podstawie księgi pochówków, która zachowała się w kancelarii cmentarza Świętego Wojciecha w Łodzi, na którym grzebano zwłoki małych więźniów.
W okresie powojennym na terenie dawnego obozu powstało osiedle mieszkaniowe i park im. Szarych Szeregów. W 1971 roku odsłonięto tam pomnik Martyrologii Dzieci Pęknięte Serce, autorstwa Jadwigi Janus i architekta Ludwika Mackiewicza. Ma on kształt serca, w którym odciska się sylwetka udręczonego dziecka wojny.
