W Wielkim Poście rozpoczyna się w Rzymie starodawny zwyczaj duchowej pielgrzymki do najważniejszych kościołów – tzw. stacyjnych – począwszy właśnie od kościoła św. Sabiny aż do bazyliki św. Jana na Lateranie w Wielką Sobotę. Zwyczaj kościołów stacyjnych przenosi się także do Polski.
Każdemu dniowi Wielkiego Postu odpowiada jeden kościół w Wiecznym Mieście, w którym wierni uczestniczą w Liturgii. Lista kościołów stacyjnych została ostatecznie ustalona przez Grzegorza Wielkiego. Duchowa pielgrzymka rozpoczyna się w bazylice św. Sabiny na Awentynie, gdzie 18 lutego 2026 roku Papież Leon XIV przewodniczyć będzie liturgii Środy Popielcowej.
Początki pielgrzymowania do kościołów stacyjnych na Liturgie w Wielkim Poście sięgają wczesnych wieków chrześcijaństwa. W czasach, gdy wspólnoty chrześcijan gromadziły się w domach, a kształt przestrzeni liturgicznej dopiero się kształtował, miejsc i okazji do gromadzenia się wokół biskupa było niewiele. Św. Ignacy z Antiochii pisał pod koniec I wieku: Ubi episcopus, ibi Ecclesia (List do Smyrny VIII,2), czyli, gdzie jest biskup, tam jest Kościół. Ważne było również, aby tę komunię Kościoła wyrazić w sposób widzialny.
W Rzymie liturgiom przewodniczył biskup miasta, czyli Papież. Początkowo – w IV i V wieku – liturgie papieskie odprawiano w nowo wybudowanych bazylikach: św. Jana na Lateranie, św. Piotra na Watykanie, w świątyni nad grobem św. Pawła, w sanktuarium maryjnym na Eskwilinie, w bazylice Świętego Krzyża Jerozolimskiego na miejscu pałacu cesarzowej Heleny, matki Konstantyna, w bazylice zbudowanej nad grobem rzymskiego męczennika Wawrzyńca oraz w tak zwanej bazylice Apostolorum, jak nazywano wówczas świątynię nad katakumbami św. Sebastiana. Do tych głównych rzymskich bazylik dodano z czasem inne kościoły, często związane z ważnymi świadkami wiary.
Kościoły nazywały się stacyjnymi, ponieważ stanowiły „statio”, czyli cel, miejsce, w którym zatrzymywały się dwie procesje, które danego dnia zmierzały do określonej świątyni. Jedną tworzyli rzymscy chrześcijanie, którzy wyruszali z uzgodnionego wcześniej miejsca, a drugą Papież i jego duchowieństwo, którzy wychodzili z pałacu na Lateranie. Tradycja ta została zachowana po części do dziś w papieskiej liturgii Środy Popielcowej na Awentynie. Wierni gromadzą się w kościele św. Anzelma i udają się w procesji do bazyliki św. Sabiny, gdzie spotykają się z procesją papieską.
Tradycja Liturgii stacyjnych w Wielkim Poście stanowi inspirację dla wiernych poza Rzymem, także w Polsce. Kościoły stacyjne wyznaczone są na przykład w archidiecezji warszawskiej i diecezji warszawsko-praskiej, a także w diecezji łódzkiej i innych ośrodkach.
Kościoły stacyjne w Rzymie
W bazylice św. Sabiny Leon XIV przewodniczyć będzie 18 lutego liturgii Środy Popielcowej.
