Grób Nieznanego Żołnierza stał się panteonem chwały polskiego oręża. Grób Nieznanego Żołnierza to miejsce, które wszystkim Polakom nieodparcie kojarzy się Wojskiem Polskim. Jego losy są równie złożone co historia naszej Ojczyzny.
Idea budowy grobów nieznanych żołnierzy została zainicjowana przez Fryderyka Simona, który poszukiwał godnej formy upamiętnienia pamięci półtora miliona Francuzów poległych podczas I wojny światowej. Dzięki jego staraniom 11 listopada 1920 r. w Paryżu i Londynie odbyły się uroczystości złożenia bezimiennego ciała ekshumowanego z pola bitwy.
Pomysł upamiętnienia polskich poległych żołnierzy został podjęty również w Polsce w 1920 r. Na Alei 3 Maja,
w okolicach Mostu Poniatowskiego, umieszczono sarkofag
z napisem „Poległemu za Ojczyznę”. Został zawiązany komitet upamiętniania poległych w latach 1914-1921, który zaproponował stworzenie kaplicy w archikatedrze
św. Jana.
Prace nad budową grobu przyspieszyły za sprawą nieznanej osoby, która 2 grudnia 1924 r. przed pomnikiem ks. Józefa Poniatowskiego w Warszawie złożyła kamienną tablicę z napisem „Nieznanemu żołnierzowi poległemu za Ojczyznę”. Inicjatywa została podchwycona przez polskie władze, powstał też Tymczasowy Komitet Organizacyjny Budowy Pomnika Nieznanego Żołnierza. Już 24 stycznia 1925 r. Rada Ministrów zaaprobowała budowę takiego upamiętnienia, dodatkowo nad projektem patronat honorowy objął prezydent RP Stanisław Wojciechowski.
Na autora projektu został wybrany rzeźbiarz Stanisław Ostrowski.
Władze wojskowe wskazały 15 miejsc bitew z czasów wojen 1918-1921. Spośród nich, drogą losowania, wyłoniono jedno, z którego ekshumowano ciało poległego żołnierza. Los, wyciągnięty przez Józefa Buczkowskiego, najmłodszego kawalera Orderu Virtuti Militari, wskazał miejsce spoczynku bohaterskich obrońców Lwowa. Bezimienny grób wybrała Jadwiga Zarugiewicz, matka Konstantego, który poległ 17 sierpnia 1920 r. w bitwie
pod Zadwórzem, zwanej „polskimi Termopilami”.
Uroczystej ekshumacji dokonano w obecności kawalerów Virtuti Militari. Po otwarciu trumny okazało się,
że spoczywają w niej szczątki żołnierza bez szarży, ochotnika.
2 listopada 1925 r. w uroczystej oprawie trumna została złożona w arkadach Pałacu Staszica. W pogrzebie uczestniczył prezydent Wojciechowski oraz tłumy mieszkańców Warszawy i przyjezdnych. Oddano 21 salw armatnich, odbyła się też uroczysta parada.
Grób Nieznanego Żołnierza zawsze stanowił ważne miejsce dla Polaków. Tu odbywały się uroczystości państwowe
w dwudziestoleciu międzywojennym. W czasie okupacji przekradano się tam, aby złożyć kwiaty. W czasie PRL władze komunistyczne próbowały zatrzeć pamięć o chwale polskiego oręża, ale Polacy zawsze wracali z patriotycznymi manifestacjami. Obecnie, z uzupełnionymi tablicami, jest panteonem chwały polskiego oręża.
W zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci przechowywane są zdjęcia dokumentujące wydarzenia, które na przestrzeni lat rozgrywały się przy Grobie Nieznanego Żołnierza. Wybór zdjęć prezentujemy w galerii.
