Kontrolerzy NIK przyjrzeli się egzaminom końcowym po podstawówce i gimnazjum, oraz maturalnym. Wyniki przeprowadzonej kontroli nie pozostawiają suchej nitki na Centralnej Komisji Egzaminacyjnej (CKE). Kontrola zbadała funkcjonowanie systemu egzaminów zewnętrznych w latach 2009-2014.
Kontrolerzy Izby zwracają uwagę na niewłaściwy sposób nadzorowania przez CKE sposobu przeprowadzania egzaminów i oceniania prac. Co czwarta oceniona praca egzaminacyjna, poddana weryfikacji na wniosek zdającego, okazała się źle sprawdzona. W badanym okresie na wniosek zdających ponownie sprawdzono 10 tys. prac. Weryfikacji wymagało 2,6 tys. Skutkowało to zmianą wyniku i wydaniem nowego zaświadczenia.
Kontrolerzy mieli również zastrzeżenia do nieodwoływania nierzetelnych egzaminatorów. Popełnianie błędów podczas sprawdzania prac nie skutkowało wykluczeniem ich z komisji. W latach 2009-2014 ze 180 tys. egzaminatorów z powodu nieprzestrzegania przepisów dotyczących przeprowadzania i oceniania egzaminów usunięto jedynie trzech.
Zastrzeżenia budzi także sposób budowania testów. Okazało się, że w ciągu badanego okresu obowiązywało aż dziewięć różnych procedur przygotowywania zadań egzaminacyjnych. Kolejny zarzut dotyczył niestandaryzowania zadań wymagających poszerzonej odpowiedzi, np. wypracowań. Z kolei model odpowiedzi do nich opracowywano już po egzaminie, a tuż przed sprawdzaniem przez egzaminatorów.
Poproszeni przez NIK rektorzy uczelni wyższych o opinię do systemu egzaminów maturalnych w większości ocenili go negatywnie. Głównymi zarzutami wysuwanymi przez rektorów w kierunku systemu edukacji są: skrócenie do 3 lat okresu nauczania w liceach, za niski próg zdawalności matury, premiowanie osób o zdolnościach odtwórczych i niewyrobienie w młodzieży umiejętności formułowania dłuższych wypowiedzi, udziału w dyskusji, analizowania problemów i wyrażania opinii.
W polskiej rzeczywistości edukacyjnej nawet jeden punkt może przesądzić o nieprzyjęciu ucznia na wybrany kierunek studiów. To przekuwa się następnie na jego dalszą drogę życiową. Według NIK niedopuszczalne jest więc, aby egzaminy maturalne były przeprowadzane w dotychczasowy, wadliwy sposób.
