– To skromna wystawa, ale opowiadająca ważną i wielką historię – drogę polskiej wsi do wolnej Polski. Często zapominamy o tej roli. Polska była jedynym państwem w całym bloku sowieckim, gdzie dzięki oporowi polskiego chłopa nie powiodła się kolektywizacja. 80 proc. własności indywidualnej znalazło się w rękach chłopów, fundament systemu komunistycznego został podważony na wsi, bo ile własności, tyle wolności – mówił prezes IPN Jarosław Szarek w Milejowie (Lubelskie).
Przygotowana przez IPN wystawa plenerowa „Tu rodziła się »Solidarność« Rolników” opowiada o walce rolników o samorządność oraz zmiany społeczne na polskiej wsi. Przygotowanych zostało 17 wersji ekspozycji – z których każda składa się z części ogólnopolskiej i regionalnej. Wszystkie regionalne elementy wystawy – jak zapowiada IPN – staną na placu Marszałka Piłsudskiego w Warszawie 12 maja, w 40. rocznicę rejestracji Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego Rolników Indywidualnych „Solidarność”.
Szarek podkreślił, że Milejów to miejsce o szczególnym znaczeniu dla historii ruchu samorządowego na wsi.
– To tutaj, na dwa lata przed sierpniem 1980 r., grupa odważnych ludzi, chłopów, synów tej ziemi, powiedziała systemowi komunistycznemu „nie”. Wystąpili z imienia i nazwiska; powołali swój Tymczasowy Komitet Samoobrony Chłopskiej Ziemi Lubelskiej – mówił prezes IPN.
Zaznaczył, że robotnicy o swój związek zawodowy „Solidarność”, o jego rejestrację, walczyli niespełna dwa miesiące, natomiast chłopi walczyli prawie dziewięć miesięcy.
– Władza komunistyczna wiedziała, jaka siła tkwi we wsi, która zachowała własność ziemi, broniła tej ziemi, stawała w obronie Kościoła i tradycji, dlatego tak długo ta walka trwała – dodał prezes IPN.
Wystawa – ustawiona przed budynkiem urzędu gminy w Milejowie – składa się z dziewięciu plansz, z czego trzy dotyczą historii walki o samorządność rolników na Lubelszczyźnie, a pozostałe mówią o wydarzeniach ogólnopolskich, które doprowadziły do powstania i rejestracji rolniczego związku zawodowego „Solidarność”.
Od podpisania porozumień sierpniowych w 1980 r. i powstania Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” w Polsce powstawały analogiczne związki zawodowe zrzeszające rolników indywidualnych. Ruch ten był skupiony wokół trzech głównych organizacji: NSZZ „Solidarność Wiejska”, NSZZ „Solidarność Chłopska” oraz Związek Producentów Rolnych.
Ówczesne władze odmawiały rolnikom prawa do rejestracji związków zawodowych i zrzeszania się na wzór pracowniczej „Solidarności". Dopiero po protestach chłopskich – 29 grudnia 1980 r. w Ustrzykach Dolnych i 5 stycznia 1981 r. w Rzeszowie – doszło do podpisania pierwszych porozumień z władzą. W marcu 1981 r. w Poznaniu istniejące niezależne organizacje chłopskie zjednoczyły się i przyjęły wspólną nazwę NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”. Po protestach i strajkach w Bydgoszczy w marcu 1981 r., w obliczu strajku generalnego w całej Polsce, władze ugięły się przed żądaniami „Solidarności” i 12 maja 1981 r. Sąd Wojewódzki w Warszawie zarejestrował zjednoczony ruch związkowy – NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”.
W Lubelskiem pierwszą formą samorządności rolniczej był utworzony 30 lipca 1978 r. w gminie Milejów Tymczasowy Komitet Samoobrony Chłopskiej Ziemi Lubelskiej, powstały z inicjatywy byłego żołnierza Batalionów Chłopskich i Armii Krajowej, działacza Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela Janusza Rożka (1921-2013). Komitet skupiał 16 osób ze wsi z gminy Milejów, Mełgiew, Puchaczów i Siedliszcze.
Była to pierwsza w PRL opozycyjna organizacja na polskiej wsi. Rolnicy zrzeszeni w komitecie protestowali m.in. przeciwko niesprawiedliwym, ich zdaniem, zapisom forsowanej przez władze ustawy emerytalnej dla osób trudniących się rolnictwem. Komitet żądał też zaprzestania wspierania przez władze nierentownych Państwowych Gospodarstw Rolnych i przeznaczenia większych nakładów dla rodzinnych gospodarstw.
Działacze komitetu byli zastraszani przez Służbę Bezpieczeństwa. Komitet został rozwiązany, ale stał się przyczynkiem do tworzenia podobnych organizacji w całym kraju, a następnie powstania samorządnego ruchu zawodowego polskich rolników. Struktury związkowe „Solidarności Wiejskiej” oraz „Solidarności Chłopskiej” w regionie lubelskim zaczęły formować się we wrześniu 1980 r.
