Obchody rozpoczęła Msza św. w intencji powstańców śląskich w kościele pw. Trójcy Przenajświętszej w Chełmie Śląskim, a następnie uczestnicy udali się na cmentarz parafialny, który znajduje się przy świątyni.
Podczas uroczystości poświęcono tam groby: Jana Buzdygona, Franciszka Mańkuta, Marii Pientok oraz Jana Turka, zamordowanych przez Niemców podczas I Powstania Śląskiego, odremontowane dzięki środkom Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach. Z kolei grób Piotra Wardasa został oznaczony znakiem „Tobie, Polsko”.
Chełm Śląski jest jedną z polskich miejscowości, naznaczonych krwią przelaną w czasie walki o powrót Górnego Śląska do macierzy. W czasie I Powstania Śląskiego powstańcy zaatakowali miejscowy posterunek Grenzschutzu, licząc na zdobycie broni. Ponadto bojownicy pochodzący z Chełma Śląskiego brali także udział w ataku na dwór w Kopciowicach. Akcje te sprowadziły na chełmian krwawy odwet. Niemcy rozstrzelali między innymi cztery osoby zamieszkujące ww. miejscowość, a z których domu prowadzony był ostrzał. Zabici w akcji odwetowej zostali pochowani na chełmskim cmentarzu – podaje IPN.
Piotr Wadas, ur. 9 maja 1903 r., podczas III Powstania Śląskiego brał udział m.in. w walkach w rejonie Starego Koźla oraz Góry Świętej Anny. Został odznaczony Krzyżem na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi, Medalem Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości oraz Śląskim Krzyżem Powstańczym. Zmarł 15 października 1949 r. i został pochowany na chełmskim cmentarzu w grobie rodzinnym.
Akcja oznaczania grobów znakiem pamięci opracowanym przez Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach rozpoczęła się 5 lipca 2021 r. w dzień setnej rocznicy zakończenia III Powstania Śląskiego. Znak pamięci „Tobie, Polsko” ma formę proporczyka, o rozmiarach 20 na 8 cm, wykonanego z porcelany nagrobnej.
Uroczystości w Chełmie śląskim nie są jedynym we wtorek wydarzeniem upamiętniającym powstania i powstańców śląskich. Zabrze upamiętnia bohaterów widowiskiem historycznym Reprezentacyjnego Zespołu Artystycznego Wojska Polskiego pt. „Elegia śląska”. Zostało ono przygotowane z okazji przypadającej w tym roku 100. rocznicy wybuchu III Powstania Śląskiego.
I Powstanie Śląskie było spontanicznym zrywem polskiej ludności, którego celem miało być przyłączenie Górnego Śląska do Polski; wybuchło 17 sierpnia 1919 r. Walki w krótkim czasie objęły powiaty: pszczyński, rybnicki, katowicki, oraz te, w których mieszkał znaczny odsetek ludności polskojęzycznej. Po początkowych sukcesach oddziałów powstańczych niemiecki Grenzschutz sprowadził posiłki. Powstańcy dysponujący bronią ręczną nie byli w stanie przeciwstawić się broni maszynowej, artylerii, samochodom opancerzonym i pociągom pancernym. 24 sierpnia 1919 r., ze względu na beznadziejnie położenie oddziałów powstańczych oraz wzrastające represje ze strony władz niemieckich, dowódca Alfons Zgrzebniok wydał rozkaz zaprzestania walk.
I Powstanie Śląskie, choć zakończone porażką, przygotowało grunt pod dwa kolejne zrywy. II Powstanie Śląskie, z 1920 r., było odpowiedzią polskich organizacji na działania niemieckie przed mającym tam wkrótce się odbyć plebiscytem. Rozkaz do walki wydano 19 sierpnia 1920 r. – powstanie zaczęło się w nocy z 19 na 20 sierpnia i objęło praktycznie cały okręg przemysłowy. Powstańcy m.in. szybko zniszczyli na całym terenie sieć łączności i opanowali powiaty: katowicki i bytomski, oraz większość tarnogórskiego, rybnickiego, zabrzańskiego i lublinieckiego. Akcja zakończyła się 25 sierpnia na rozkaz jej dowódców.
20 marca 1921 r. na Górnym Śląsku odbył się plebiscyt. Uczestniczyło w nim 96,5 proc. osób z obszaru plebiscytowego. W głosowaniu dopuszczono udział osób, które wcześniej wyemigrowały ze Śląska. W tym celu z Niemiec przyjechało 182 tys. emigrantów, z Polski – 10 tys. Ostatecznie w plebiscycie wzięło udział ok. 97 proc. uprawnionych osób, z czego ok. 19 proc. stanowili wcześniejsi emigranci. Za przynależnością do Polski głosowała mniejszość – 40,3 proc. głosujących.
W reakcji na niekorzystny dla Polski werdykt interpretującej wyniki Międzysojuszniczej Komisji Plebiscytowej (Polska miała otrzymać tylko powiaty pszczyński i rybnicki), wybuchło III Powstanie Śląskie – w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. W wyniku tego zrywu Rada Ambasadorów zdecydowała o korzystniejszym dla Polski podziale Śląska.
Z obszaru plebiscytowego, czyli ponad 11 tys. km kw., zamieszkanego przez ponad 2 mln ludzi, do Polski przyłączono 29 proc. terenu i 46 proc. ludności. W Polsce znalazły się m.in. Katowice, Świętochłowice, Królewska Huta (obecny Chorzów), Rybnik, Lubliniec, Tarnowskie Góry i Pszczyna. Podział był też korzystny dla Polski gospodarczo – na przyłączonym terenie znajdowały się 53 z 67 istniejących kopalni, 22 z 37 wielkich pieców oraz 9 z 14 stalowni.
