„ZHR w dużej mierze tworzą drużyny, które są znacznie starsze od samej organizacji. Na przykład drużyna związana ze szkołą muzyczną w Krakowie, z której się wywodzę, powstała w 1957 r. W krakowskim ZHR mamy drużyny, których korzenie sięgają samych początków harcerstwa na ziemiach polskich – lat 1910-1911. Przez lata wiele środowisk tworzących dziś ZHR należało do ZHP, który w PRL-u był jedyną oficjalnie działającą organizacją harcerską” – zaznaczył Wójtowicz.
W okresie międzywojennym główną organizacją harcerską II RP był ZHP. W okresie niemieckiej okupacji przekształcił się w konspiracyjne Szare Szeregi. Pod koniec lat 40. komunistyczne władze przystąpiły do likwidacji organizacji. Po przymusowym zjednoczeniu ruchu młodzieżowego w 1948 r. w Związek Młodzieży Polskiej (ZMP) ZHP utracił odrębność ideową.
„Wprowadzenie koedukacji w ZHP zrywało z tradycyjnymi, przedwojennymi standardami wychowania harcerskiego. Od jesieni 1948 r. główne kwatery harcerek i harcerzy utraciły odrębność. ZHP stało się organizacją sterowaną centralnie. Z mundurów usunięto krzyże i lilijki. Zastąpiono je odznakami wzorowanymi na znaczku ZMP. Galowy strój stanowiły granatowe spodnie lub spódnica, biała koszula
i czerwona chusta. Wprowadzono tzw. salut pionierski. Harcerstwo miało wzorować się na sowieckim Komsomole
i działającej w ZSRS organizacji pionierskiej” – wyjaśnił.
Na mocy uchwały Rady Naczelnej ZMP 20 stycznia 1951 r. zlikwidowano ZHP. Powstała Organizacja Harcerska w ramach ZMP. Harcerstwo odrodziło się po październikowej odwilży 1956 r. Do struktur powrócili dawni, przedwojenni instruktorzy, m.in. Aleksander Kamiński. „Kultywowali oni świadomość i wiedzę o tradycyjnym, przedwojennym harcerstwie, jednak stopniowo komunistyczne władze ograniczały ich kompetencje i możliwości wpływu na organizację” – wskazał.
W latach 60. i następnych dekadach ZHP w coraz mniejszym stopniu nawiązywał do skautingowych wzorów
z II Rzeczypospolitej. Wielu harcerzy miało tego świadomość.
Pierwsze próby stworzenia niezależnego harcerstwa miały miejsce w latach 70. W 1972 r. w Lublinie powstał szczep „Zawisza”. W drugiej połowie lat 70. zawiszacy byli uznawani za harcerską elitę skupiającą ok. 300 osób.
„W przełomowym dla Polski 1980 r. powstały Kręgi Instruktorów Harcerskich im. Andrzeja Małkowskiego (KIHAM) skupiające niezależne środowiska harcerzy
i instruktorów. KIHAM postulowały m.in. przywrócenie przedwojennego przyrzeczenia harcerskiego zaczynającego się od słów: »Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Bogu i Polsce, nieść chętną pomoc bliźnim i być posłusznym Prawu Harcerskiemu«. W czerwcu 1981 r. powstał Niezależny Ruch Harcerski. Idea stworzenia Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej narodziła się
w trudnych dla Polski latach 80.” – podkreślił Wójtowicz.
12 lutego 1989 r. uchwalono deklarację o powołaniu Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej (ZHR). 25 lutego
w kościele św. Zygmunta w Warszawie podjęto uchwałę
o powołaniu ZHR do życia. Wydarzenie odbyło się w obecności dwustu delegatów środowisk pochodzących
z całej Polski. Pod uchwałą podpisało się 116 instruktorów
i instruktorek, a później – dziesiątki kolejnych.
1 kwietnia 1989 r. w Sopocie odbył się I Walny Zjazd ZHR.
Obecnie ZHR liczy ok. 22 tys. członków i realizuje programy wychowawcze i edukacyjne zawarte w sprawnościach zdobywanych przez harcerzy, m.in. „Polskie Państwo Podziemne”, „Burza”, „Mały Powstaniec”. Harcmistrz Wójtowicz zwrócił uwagę, że harcerze ZHR
„są obecni w miejscach pamięci narodowej, zbierają relacje świadków historii i pełnią wartę podczas uroczystości
i obchodów w taki sposób, by realizować nadrzędny cel, jakim jest ich wychowanie”.
