Operacja niemeńska uważana jest za kluczową fazę wojny polsko-bolszewickiej z 1920 roku. Miała charakter ciągu starć zbrojnych i była częścią polskiej kontrofensywy przeciw bolszewikom.
Rozpoczęła się 20 września 1920 roku. Jej decydujące starcia miały miejsce od Brześcia nad Bugiem na południu, po ziemię sejneńską na północy. Jak oceniają historycy, operacja niemeńska ostatecznie przypieczętowała polskie zwycięstwo w wojnie z Rosją, a Sowieci musieli zrezygnować z ówczesnych planów ekspansji komunizmu na Zachód.
Pomnik w Nowym Dworze odsłonięto w miejscu pamięci, zlokalizowanym przy miejscowej szkole. Ma on formę tablicy z napisem: „Pamięci żołnierzy Wojska Polskiego, uczestników operacji niemeńskiej z września 1920 roku,
w 105. rocznicę zwycięstwa Polski w wojnie z bolszewicką Rosją – mieszkańcy gminy Nowy Dwór, Instytut Pamięci Narodowej”.
Znalazł się też na niej cytat słów marszałka Józefa Piłsudskiego: „Prawy żołnierz nie tylko umrzeć za Ojczyznę, lecz i żyć dla niej potrafi, a ona nie zapomni swych synów”. Uroczystość poprzedziły nabożeństwa
– prawosławne i katolickie – odprawione w intencji Ojczyzny. Po odsłonięciu pomnika odbył się bieg pamięci.
– Pomnik jest symbolem pamięci, który powstał we współpracy społeczności lokalnej i Instytutu Pamięci Narodowej. Znaczenie samej ofensywy jest niezwykle ważne, bo dała ona Polakom wolność na następnych dziewiętnaście lat – powiedział dyrektor białostockiego oddziału IPN dr Krzysztof Sychowicz.
Przypomniał, że w okolicach Nowego Dworu toczyły się walki w ramach operacji niemeńskiej; na miejscowym cmentarzu pochowani są żołnierze Wojska Polskiego
polegli w tych walkach.
Przyznał, że wiedza o operacji niemeńskiej wciąż nie jest
w świadomości społecznej zbyt duża. – Przede wszystkim dlatego, że skupiamy się na jednym, głównym wydarzeniu – Bitwie Warszawskiej, która oczywiście jest początkiem drogi do wypędzenia bolszewików z Polski i do utrwalenia granic wciąż przecież budującego się państwa polskiego
– dodał dr Sychowicz.
Wskazał, że to właśnie operacja niemeńska była dalszym ciągiem tych działań – i to ona dała wolność pozostałym terenom państwa polskiego. – W czasach słusznie minionych nie można było ani podnosić kwestii Bitwy Warszawskiej i jej kontekstu, czyli walki z bolszewikami,
a tym bardziej operacji niemeńskiej, która w dużej
mierze rozegrała się poza granicami dzisiejszego
państwa polskiego – zaznaczył dr Sychowicz.
W liście skierowanym do uczestników uroczystości
w Nowym Dworze prezydent RP Karol Nawrocki podkreślił znaczenie operacji niemeńskiej. Jak napisał, „batalia stoczona nad Niemnem przypieczętowała wynik wojny”.
Zwrócił też uwagę na udział ochotników w polskich siłach zbrojnych, którzy „z potrzeby serca zaciągali się
w żołnierskie szeregi, również, a może zwłaszcza,
w momencie krytycznym, kiedy na dziejowej szali ważył się tyleż kształt granic niepodległej, ile samo jej istnienie”.
Nawiązując do obecnej sytuacji na granicy z Białorusią (Nowy Dwór leży niedaleko tej granicy), napisał, że także „współcześni spadkobiercy” zwycięzców z 1920 roku są
dla Polaków powodem do dumy.
„Myślę tu o żołnierzach i funkcjonariuszach, którzy w ciągu minionych już, ponad czterech lat stają właśnie tutaj,
na straży granicy państwowej, powstrzymując próby
jej naruszania w ramach białorusko-rosyjskich działań hybrydowych. W imieniu naszego Narodu i władz wolnej Polski składam wyrazy najwyższego uznania również tym współczesnym obrońcom Ojczyzny” – napisał prezydent Karol Nawrocki.
