1. Mandatum
Obrzęd umycia nóg ma swoje źródło w Ewangelii. Obrzęd ten znany jest i praktykowany w całym Kościele i zachował się w Liturgii Wielkiego Czwartku jako wyraz i symbol miłości i pokory chrześcijańskiej. Zazwyczaj dokonywał go biskup, przełożony czy też proboszcz w swojej parafii po odśpiewaniu Ewangelii. Łacińska nazwa tego obrzędu wzięta jest z incipitu najważniejszego tekstu tego obrzędu, z Ewangelii św. Jana (J 13,34).
Z pism św. Justyna, Tertuliana i innych Ojców Kościoła możemy się dowiedzieć, że od czasów apostolskich przykład Chrystusa umywającego nogi naśladowano i spełniano Jego polecenie. Jednak umycie nóg znane jest w liturgii już we wczesnym średniowieczu.
Gest ten, jako wyraz gościnności, był praktykowany w społecznościach zakonnych. Za czasów Benedykta z Aniane stosowano go codziennie przy wydzielaniu żywności potrzebującym; jako działanie liturgiczne zastosowano najpierw w Hiszpanii.
Obrzęd mycia nóg posiada powszechnie dziś znaną wymowę dramatyczną – celebrans na pamiątkę wydarzeń Ostatniej Wieczerzy umywa nogi kapłanom, zakonnikom, żebrakom czy też innym dwunastu wybranym osobom, które mają przedstawiać dwunastu apostołów.
We wszystkich zapisach Mandatum obserwujemy przenikanie się obrzędowości z teatralnością. Postacie występujące raz są osobami dramatu, a kiedy indziej uczestnikami obrzędu.
Siedemnasty Synod w Toledo (694) zalecił bardzo zdecydowanie obrzęd umycia nóg w Wielki Czwartek – na wzór Chrystusa. Poprzez Pontyficale Romano – Germanicum obrzęd ten dotarł w XII wieku do Rzymu, a w końcu znalazł się także w Mszale z 1570 roku.
W obrzędzie poznańskim pochodzącym z 1474 roku możemy zauważyć ceremonię mycia nóg: celebrans w asyście subdiakona niosącego naczynie z wodą i diakona trzymającego ręcznik podchodzi do siedzących i umywa im nogi, wyciera i całuje ich stopy. Jest to pierwotnie niema inscenizacja, która dokonuje się przy śpiewie antyfon zaczerpniętych z Ewangelii. Chór występuje tu w roli narratora.
Natomiast w Graduale bernardyńskim z 1520 roku zanotowano wyraźny dialog między Chrystusem a św. Piotrem. Teksty własne dotyczące Mandatum możemy znaleźć także w Proprium de Tempore. Teksty pochodzące z przełomu XV i XVI wieku odchodzą od konwencji naturalistycznej. Mandatum staje się w większym stopniu obrzędem. Obok narracji biblijnej pojawia się układ psalmów z antyfonami, które inscenizacji nadają charakter metaforyczny. U podstaw takiej koncepcji dramatycznej kryje się świadomość estetyki symbolicznej.
Zapis we wspomnianym już Graduale bernardyńskim podaje wyraźne wskazania, co ma śpiewać chór, co Chrystus, a co św. Piotr. Trudno rozstrzygnąć problem, czy mamy do czynienia z oratorium, czy też z pełną inscenizacją teatralną.
Dużą rolę w dramatycznych przedstawieniach związanych z Wielkim Czwartkiem odgrywa responsorium wykonywane przez scholę lub chór.
2. Liturgia Eucharystyczna
W Jerozolimie, według zapisu Egerii, w Wielki Czwartek po południu, na zakończenie Wielkiego Postu, biskup sprawował Eucharystię, podczas której wierni przystępowali do Komunii Świętej, a potem jeszcze jedną Mszę Świętą na pamiątkę ustanowienia Eucharystii.
Już w pierwszych wiekach chrześcijaństwa w tym dniu odbywało się pojednanie grzeszników i na nowo przyjmowano ich do wspólnoty Kościoła. Dokonywało się to podczas głównego nabożeństwa, gdzie celebrans uwalniał z penitentów kary, nałożone szczególnie za grzechy publicznie popełnione.
Według Sakramentarza Gelazjańskiego biskup sprawował trzy Msze Święte: pierwszą dla pojednania grzeszników z Kościołem, drugą dla poświęcenia olejów świętych i trzecią na pamiątkę Wieczerzy Pańskiej.
Od X wieku sakrament pokuty sprawowany był zasadniczo przed każdorazowym przyjęciem Komunii Świętej. Na terenach dawnej Galii i Germanii przystępowano do Komunii Świętej tylko raz w roku, w Wielki Czwartek, a więc w tym dniu miałaby być praktykowana spowiedź.
Obecnie w poranek wielkoczwartkowy biskup w swojej katedrze sprawuje Mszę Krzyżma, która kończy pierwszą część Wielkiego Tygodnia. Podczas tej Mszy biskup konsekruje krzyżmo święte i błogosławi inne oleje. Na tę Mszę Świętą powinni przybywać prezbiterzy z całej diecezji, by we wspólnej Eucharystii, razem z wiernymi, podkreślić jedność prezbiterów z całym Kościołem. Zgodnie z tradycją, Mszę Krzyżma sprawuje się w Wielki Czwartek rano, lub w innym dniu, jednak jak najbliżej Paschy, by w noc paschalną używać nowego krzyżma i oleju katechumenów podczas sprawowania sakramentów wtajemniczenia.
Wspominając ustanowienie sakramentu kapłaństwa, wszyscy prezbiterzy razem ze swoimi pasterzami dziękują za ten wielki dar otrzymany w dniu święceń i mają okazję do odnowienia przyrzeczeń związanych z przyjętymi święceniami.
Wielki Czwartek to dzień upamiętniający Ostatnią Wieczerzę, podczas której Chrystus ustanowił Najświętszy Sakrament. Dlatego w tym dniu sprawowana jest uroczysta Eucharystia, podczas której gromadzi się cały lud Boży pod przewodnictwem swego pasterza.
Dla podkreślenia jedności wszyscy biorą udział w uroczystej Eucharystii, pełniąc swoje szczególne funkcje. Fundamentem jedności zgromadzonych chrześcijan jest sakrament Ciała i Krwi Pańskiej.
Podczas tej szczególnej Eucharystii śpiewane jest uroczyste „Chwała na wysokości Bogu”, które było opuszczane przez cały Wielki Post przygotowujący do obchodzenia Paschy. Podczas trwania tego hymnu dzwoni się we wszystkie dzwony, których dźwięk ustaje (na znak smutku z powodu śmierci Zbawiciela) aż do Liturgii Wigilii Paschalnej. Razem z dzwonami milkną organy.
Od tej pory zamiast dzwonów używa się drewnianych instrumentów, zwanych kołatkami (crepitacula). Zwyczaj ten sięga czasów karolińskich. Amalariusz z Metzu widział w tym znak naśladowania pokory w uniżeniu się Jezusa.
Kolekta mszalna nawiązuje do art. 47 Konstytucji o liturgii, wskazując Mszę Świętą jako pamiątkę Najświętszej Wieczerzy, wiekuistą ofiarę i ucztę miłości.
W Liturgii Słowa przewidziane są trzy czytania. Mówią one o tym, że Eucharystia jest spełnieniem i zrealizowaniem przez Boga Paschy, a jednocześnie anamnezą tego, co Jezus kazał czynić na swoją pamiątkę. Podczas Eucharystii we Krwi Zbawiciela dokonuje się odnowienie przymierza, które wypływa z miłości Zbawiciela do swoich uczniów, miłości aż do końca. W liturgii wielkoczwartkowej miłość znajduje swoje centrum.
Po skończonej homilii, zgodnie z wielowiekową tradycją, następić może nastąpić obrzęd umycia nóg (Mandatum), o którym wspomniano na początku.
Podczas Liturgii Eucharystycznej przynosi się do ołtarza dary ofiarne, patenę z chlebem oraz ampułki z winem i wodą, potrzebne do sprawowania Mszy Świętej. Podczas tej procesji z darami śpiewana jest pieśń wyrażająca miłość i jedność gromadzącego się Kościoła, np. „Gdzie miłość wzajemna i dobroć”.
Modlitwa nad darami pochodząca z Gelazjanum Vetus, oddaje istotę działań liturgicznych, gdzie pod osłoną znaków dokonuje się dzieło zbawienia.
Prefacja przewidziana na ten dzień ukazuje Chrystusa jako Kapłana, który podczas Ostatniej Wieczerzy, ustanawiając obrzęd wiekuistej Ofiary […], polecił ją składać na swoją pamiątkę.
Zachęca się, by podczas sprawowania Mszy Wieczerzy Pańskiej używać Kanonu Rzymskiego, który na ten dzień ma przewidziane modlitwy własne. Podkreślają one pamiątkę ustanowienia Najświętszego Sakramentu.
Kapłan w Modlitwie po Komunii, zaczerpniętej z Missale Gothicum, prosi o udział w wiekuistej uczcie uczestników uczty Jezusa.
Po skończonej Mszy Świętej zanosi się w procesji Najświętszy Sakrament do specjalnie przygotowanej kaplicy, zwanej w Polsce ciemnicą. Najświętszy Sakrament składa się w tabernakulum, nie jest on wystawiany w monstrancji do publicznej adoracji. Zwyczaj przenoszenia Eucharystii do ciemnicy przypomina wiernym więzienie Chrystusa i znęcanie się nad Nim przez straż.
Wierni adorujący Najświętszy Sakrament oddają hołd Chrystusowi i przepraszają Go za zniewagi, jakich doznaje ukryty pod postaciami. Adoracja ma charakter uroczysty, natomiast po północy odbywa się bez zewnętrznych okazałości, gdyż rozpoczyna się Wielki Piątek Męki Pańskiej.
Po Mszy Świętej i procesji, zgodnie ze zwyczajem, obnaża się ołtarz i pozostawia ogołoconym aż do soboty, co oznacza, że Ofiara Eucharystyczna nie będzie sprawowana aż do Wigilii Paschalnej. Ogołocenie ołtarza przypomina także Mękę Chrystusa, a zwłaszcza obnażenie Go z szat. Dawniej podczas obnażania ołtarza recytowano Psalm 21 zawierający proroctwo o Męce Zbawiciela.
o. Micheasz Okoński OFM
