Ks. kan. Antoni Chotyński (1873-1949) – kapłan, patriota, archeolog, dobrodziej. Pierwszy raz w ogólnopolskiej przestrzeni publicznej nazwisko ks. Antoniego Chotyńskiego pojawiło się już pod koniec XIX wieku. Oto ukazujący się w ówczesnym Królestwie Polskim „Kurier Warszawski” 9 lipca 1897 r. zamieścił notatkę o Towarzystwie Pszczelniczo-Ogrodniczym, założonym 15 grudnia 1894 r., z informacją o wstępowaniu nowych członków w jego szeregi. Jednym z nich był ks. Antoni Chotyński.
Chotyński/Chotyńska to dziś rzadko występujące nazwisko w Polsce. Wg bazy PESEL, w 2002 r. było tylko 13 mężczyzn i 21 kobiet o tym nazwisku. Nie podlega wątpliwości, że wzmianka ta dotyczy ówczesnego wikariusza parafii Trzebieszów w powiecie łukowskim, ks. Antoniego Chotyńskiego. Cztery lata później, w 1901 r. następuje kolejne potwierdzenie jego aktywności społecznej. Jako wikariusz parafii w Lubartowie z dużym sukcesem zaistniał na łamach „Gazety Rolniczej” nr 39 z 15 września 1901 r., zaś rok później w miesięczniku geograficzno-etnograficznym „Wisła”. Było to efekt nagrody, jaką w dziale naukowym etnograficznym za „zebranie i dostarczenie nadzwyczaj obfitej ilości wyrobów ludowych i przedmiotów etnograficznych” otrzymał na pierwszej, popowstaniowej Wystawie Rolniczo-Przemysłowej w Lublinie, która odbyła się w dniach 22-30 czerwca 1901 r. Prawdopodobnie to właśnie 1901 rok był tym decydującym o dalszej aktywności społecznej ks. Antoniego. Podczas tej historycznej wystawy spotkał się ze znakomitościami tamtych lat, jak m.in. z: Henrykiem Wiercieńskim – powstańcem z 1863 r., gospodarzem wystawy; Erazmem Majewskim – intelektualistą i archeologiem z Warszawy, ale urodzonym w Lublinie, czy też Zygmuntem Glogerem – historykiem, archeologiem, etnografem i krajoznawcą. Jest prawdopodobne, że to wyróżnienie i bezpośrednie spotkania z ww. osobami umocniły ks. Antoniego w przekonaniu, że warto kontynuować swoją pasję regionalistyczną, a potem także i archeologiczną.
W późniejszym swoim życiu, tak jak wielu innych polskich księży, nie ograniczał się tylko do służby duszpasterskiej, ale angażował się bardzo także w działalność społeczną, m.in. w Wilkowie był założycielem kółka rolniczego i udzielał się przez wiele lat w Lubelskim Towarzystwie Dobroczynności, zaś w Józefowie Biłgorajskim jako ksiądz-emeryt zakładał Ligę Obrony Przeciwlotniczej i Przeciwgazowej oraz Parafialne Stowarzyszenie Dobroczynne „Kasa Bezprocentowa”.
Ks. Antoni Chotyński urodził się 18 maja 1873 r. w Krzczonowie k. Lublina. Pochodził z inteligenckiej rodziny: ojciec jego, Jan Władysław, był pisarzem dworskim, zaś dziadek Antoni nauczycielem szkoły elementarnej w ówczesnym miasteczku Gorzków, do którego w latach trzydziestych XIX w. przybył ze Złoczowa, dziś obwód lwowski na Ukrainie. Antoni ukończył w 1890 r. Lubelskie Gimnazjum Męskie, którego kontynuatorem jest obecne I Liceum Ogólnokształcące im. St. Staszica. Po ukończeniu lubelskiego Seminarium Duchownego i otrzymaniu święceń kapłańskich w 1896 r. został wikariuszem, najpierw w Trzebieszowie, a później w Skierbieszowie, dziś pow. zamojski, gdzie zaangażował się w działalność duszpasterską i patriotyczną, dlatego też przez władze carskie był często przenoszony z parafii do parafii (Lubartów, Biskupice, Bychawa, Kumów), a nawet wymierzano mu kary finansowe, głównie „za działalność na niekorzyść prawosławia” (m.in. ochrzcił dziecko kobiecie prawosławnej).
W lipcu 1906 r. został oficjalnym kapelanem kaplicy w Dratowie (dziś Zagłoba) k. Kazimierza nad Wisłą w ówczesnym powiecie Nowa Aleksandria (dziś Puławy), wybudowanej przez Jana i Marię Kleniewskich, będącej zaczątkiem przyszłego kościoła. To w trakcie pobytu na Powiślu zainteresował się szczególnie archeologią – oprócz cmentarzysk ciałopalnych odnalazł m.in. w Dratowie, Trzcińcu, Chodliku, Żmijowiskach i Kłodnicy, wiele śladów dawnej kultury w postaci ceramiki, narzędzi, ozdób i innych cennych przedmiotów prehistorycznych. Swoje znaleziska starannie rejestrował i opisywał, m.in. w roczniku „Światowit” z 1907 r. i 1911 r., poświęconym archeologii i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej, a także korespondował z Erazmem Majewskim, twórcą muzeum archeologicznego w Warszawie. Odkrycia dokonane przez księdza-archeologa amatora były tak ważne dla ówczesnej archeologii polskiej, a nawet wschodnio-europejskiej, że kierując się nimi prof. Włodzimierz Antoniewicz w 1928 r. wyodrębnił z okresu wczesnej epoki brązu „kulturę ceramiki pasmowej” (lata 1900-1000 p.n.e.). Następnie w 1930 r. prof. Józef Kostrzewski określił ją mianem tzw. kultury trzcinieckiej [od nazwy wsi Trzciniec – dziś gmina Łaziska k. Opola Lub.] i termin ten wprowadził do literatury archeologicznej. Jej obszar odpowiada części dzisiejszej Polski (Kujawy, Małopolska, Mazowsze, Południowe Podlasie) oraz zachodniej Ukrainy i Białorusi. Niektórzy badacze uznają pierwotny zasięg kultury trzcinieckiej za kolebkę Prasłowian.
20 stycznia 1909 r. ks. Antoni Chotyński został skierowany do Wilkowa, gdzie pełnił funkcję najpierw wikariusza, potem proboszcza. Z uwagi na pogarszający się stan zdrowia (gruźlica płuc), 4 stycznia 1918 r. został przeniesiony najpierw do Tarnogóry, a potem 20 kwietnia 1921 r. do Górecka Kościelnego na Roztoczu Zamojskim, w którym mieszkał do 1936 r., tj. do czasu emerytury. Będąc w Górecku, współpracował ze swoim wikariuszem Błażejem Nowosadem – dziś Sługą Bożym, który 23 grudnia 1943 r. podczas pacyfikacji miejscowości Potok Górny zamordowany został przez nacjonalistów ukraińskich i żandarmerię niemiecką. Po przejściu na emeryturę ks. Antoni przeniósł się do niedalekiego Józefowa. Tu w czasie okupacji niemieckiej blisko współpracował z okolicznymi oddziałami AK, a zwłaszcza podczas tzw. Powstania Zamojskiego – niezwykle dramatycznego, zbrojnego zrywu społeczeństwa wsi i miasteczek Zamojszczyzny, będącego zorganizowanym sprzeciwem wobec terroru i represji okupanta niemieckiego w tej części Polski. W obawie przed aresztowaniem, w lipcu 1943 r. przez trzy dni ukrywał się w dwugajówce „Za Oknem” w Puszczy Solskiej. W czerwcu 1944 r. został aresztowany przez Niemców i osadzony w obozie przejściowym w Zwierzyńcu, skąd uwolnili go okoliczni kolejarze. Jakiś czas potem, w lipcu, w niezwykle dziwnych okolicznościach został ponownie aresztowany i osadzony w siedzibie gestapo w Biłgoraju. Szczęśliwie udało mu się przeżyć i doczekać końca okupacji.
Zmarł 22 czerwca 1949 r. w Józefowie Biłgorajskim, przeżywszy 76 lat, w tym 53 w kapłaństwie. Został pochowany na miejscowym cmentarzu parafialnym.
Chcąc upamiętnić jego wyjątkowe zasługi dla archeologii polskiej i społeczności lokalnej, w maju 2022 r. powołano w Wilkowie Społeczny Komitet Upamiętnienia ks. kan. Antoniego Chotyńskiego, w skład którego weszli: Krzysztof Czajka-przedsiębiorca, Józef Czarnota – radny Rady Gminy Wilków, Ireneusz Dudek – radny RG Wilków, Krzysztof Kurek – radny RG Łaziska, Paweł Lis – archeolog MNKD, Władysław Mądzik – regionalista, dr Łukasz Miechowicz – archeolog IAE PAN, Janusz Ogiński – dziennikarz i Andrzej Sikora – dziennikarz, radny RG Łaziska.
Zarząd Komitetu stanowią:
Przewodniczący – Władysław Mądzik (pomysłodawca i inicjator przedsięwzięcia),
Wiceprzewodniczący – Krzysztof Czajka Skarbnik – Andrzej Sikora.
Głównym zadaniem Komitetu (oprócz prowadzenia zbiórki pieniężnej na konto bankowe) jest:
1. Wykonanie tablicy pamiątkowej, która będzie umieszczona w kościele parafialnym w Wilkowie.
2. Zorganizowanie uroczystości odsłonięcia ww. tablicy w dn. 21.05.2023 r. o godz. 12.00, tj. w 150. rocznicę urodzin ks. kan. Antoniego Chotyńskiego.
3. Przygotowanie okolicznościowej wystawy plenerowej i publikacji o ks. kan. Antonim Chotyńskim i jego odkryciach archeologicznych.
„Dotychczas w Polsce nikt nie uhonorował i nie upamiętnił ks. Antoniego Chotyńskiego i jego archeologicznych dokonań. Ponadto w mediach, w temacie kultury trzcinieckiej nie jest on należycie doceniony, dlatego też jako przedstawiciele społeczności lokalnej z lubelskich nadwiślańskich gmin, Wilków i Łaziska, uważamy upamiętnienie ks. kan. Antoniego Chotyńskiego za obywatelską powinność. Należy dodać, że tablica poświęcona ks. A. Chotyńskiemu będzie umieszczona w kościele wilkowskim tuż obok tablicy upamiętniającej innego naszego bohatera, ks. Józefa Błażowskiego, proboszcza parafii Wilków w l. 1850-1864, w czasie Powstania Styczniowego nazwanego naczelnikiem powstańczym, zesłańca na Syberię i tam, w Tunce zmarłego” – podkreśla Władysław Mądzik.
