Stanisław urodził się w Szczepanowie prawdopodobnie około 1030 r. Wioska Szczepanów miała być własnością jego rodziny. Swoje pierwsze studia Stanisław odbył zapewne w domu rodzinnym, potem być może w Tyńcu,
w klasztorze benedyktyńskim. Nie jest wykluczone,
że dalsze studia odbywał zgodnie z ówczesnym zwyczajem za granicą. Święcenia kapłańskie otrzymał około 1060 r. Biskup krakowski Lambert Suła mianował Stanisława kanonikiem katedry. Na zlecenie biskupa Stanisław założył, jak się przypuszcza, Rocznik krakowski, czyli rodzaj kroniki katedralnej, w której notował ważniejsze wydarzenia
z życia diecezji. Po śmierci Lamberta (1070) Stanisław został wybrany na jego następcę. Wybór ten zatwierdził Papież Aleksander II. Konsekracja odbyła się jednak dopiero w 1072 r.
Biskup Stanisław udał się do Papieża Grzegorza VII wyjednać wskrzeszenie metropolii gnieźnieńskiej. Święty Grzegorz VII przysłał do Polski 25 kwietnia 1075 r. swoich legatów, którzy orzekli prawomocność erygowania metropolii gnieźnieńskiej z roku 999/1000 oraz jej praw. Prawdopodobnie ustanowili też na stolicy arcybiskupiej
św. Wojciecha nowego metropolitę, którego imienia nie znamy.
Biskup krakowski Stanisław upominał króla Bolesława Śmiałego za jego złe i okrutne zachowania. Kiedy zaś ten nic sobie z upomnienia nie czynił i dalej szalał, biskup rzucił na niego klątwę, czyli wyłączył króla ze społeczności Kościoła.
11 kwietnia 1079 r. król Bolesław Śmiały udał się
Na Skałkę i w czasie Mszy św. zarąbał na śmierć
biskupa Stanisława uderzeniem w głowę. Potem kazał poćwiartować jego ciało. Ówczesnym zwyczajem bowiem ciało skazańca niszczono. Duchowni ze czcią pochowali je w kościele św. Michała Na Skałce.
Kanonizacją św. Stanisława zajął się formalnie dopiero biskup krakowski Iwo Odrowąż w 1229 r. On to polecił dominikaninowi Wincentemu z Kielc, aby napisał żywot Stanisława. Tego bowiem przede wszystkim żądał Rzym
do kanonizacji. 8 września 1253 r. w kościele
św. Franciszka z Asyżu Papież Innocenty IV dokonał kanonizacji. Na ręce dostojników Kościoła w Polsce Papież wręczył bullę kanonizacyjną. Uroczystość podniesienia relikwii Stanisława i ogłoszenia jego kanonizacji w Polsce odbyła się 8 maja 1254 r. Stąd liturgiczny obchód
ku czci Stanisława w Polsce przypada właśnie na 8 maja
(w Kościele powszechnym na 11 kwietnia – dzień męczeńskiej śmierci). Święty Stanisław jest głównym patronem Polski (obok NMP Królowej Polski
i św. Wojciecha, biskupa i męczennika).
